Takas ve DvP — Hisseyi Verdik, Para Neden Gelmedi?

Arabanı internetten bulduğun birine satıyorsun. Anahtarı önce verirsen alıcı parayı ödemeden gidebilir; parayı önce alırsa o da senden aynı korkuyu duyar. Bu yüzden araba satışı noterde yapılır: anahtar ve para aynı masada el değiştirir.

İşlem bugün, takas sonra

Borsada bir işlem eşleştiğinde fiyat ve miktar kesinleşir. Hissenin ve paranın gerçekten el değiştirmesi ise takas?Terimin tanımını açtakasİşlemden sonra menkul kıymetin ve paranın el değiştirmesi. İşlem günü ile takas günü arasında kayıtlar geçici olarak farklı görünür.Sözlükte gör → günü olur; çoğu pay piyasasında bu, işlemden bir ya da iki iş günü sonradır.

Bu arada hisse saklama kuruluşunda, para bankada durur. İki taraf da karşısındakinin takas günü sözünü tutacağına güvenir.

Önce veren, riski taşır

Takas günü karşı taraf batarsa ne olur? Bu karşı taraf riskidir?Terimin tanımını açkarşı taraf riskiBir işlemin karşı tarafının, takas günü ya da sonrasında sözünü yerine getirememe riski. Önce veren taraf bu riski tamamen taşır.Sözlükte gör →. Cevap, kimin önce verdiğine bağlıdır.

Hisseyi önce teslim eden satıcı, karşı taraf o arada batarsa hisselerini kaybeder. Parayı önce ödeyen alıcı da aynı şekilde parasını kaybeder.

Ya ikisi ya hiçbiri

Teslim karşılığı ödeme?Terimin tanımını açteslim karşılığı ödemeDelivery versus Payment: takas sisteminin menkul kıymet ile parayı aynı anda hareket ettirmesi. Biri eksikse ikisi de yerinde kalır.Sözlükte gör → (DvP), bu riski ortadan kaldırmak için vardır. Takas sistemi hisseyi ve parayı aynı anda hareket ettirir; biri eksikse ikisini de yerinde bırakır.

Karşı taraf batarsa takas olmaz, ama kimse bir şey kaybetmez. Geriye yeniden piyasaya çıkma, yani fiyatın o arada değişmiş olabilmesi riski kalır; bu, her şeyini kaybetmekten çok daha küçüktür.

Kendin gör

1. Varsayılanla oynat. Hisseler önce gitti, karşı taraf battı: 1.000 hisse kayıp.
2. “Önce parayı öde”yi seç. Bu kez alıcının 100.000 TL’si gitti.
3. DvP’yi seç. Takas olmadı, ama ne hisse ne para kayboldu. Sonra “karşı taraf batıyor”u kapat: takas tamamlandı.

Tuzaklar

Takası bekleyen hisseyi satılabilir saymak. Bugün alınan hisse takas günü gelmeden saklamada görünmez. Sistemin “elde olan” ile “takası bekleyen”i ayrı tutması gerekir; yoksa olmayan hisseyle işlem yapılır.

Başarısız takası takip etmemek. Takas olmadığında işlem kendiliğinden kaybolmaz. Ne yapılacağı, ne zamana kadar yeniden deneneceği ve kimin haber vereceği yazılı olmalı.

Tatil günleri. Takas günü iş günüyle sayılır. Bir piyasanın ya da para biriminin tatili, takas tarihini kaydırır; tarih hesabı takvime bakmalıdır.

Aşağıda bir saklama sisteminin, pozisyonu “elde olan” ve “takası bekleyen” olarak ayıran ve takas tarihini iş günüyle hesaplayan parçası var.

1
package com.bank.custody.settlement;
2

3
import java.time.DayOfWeek;
4
import java.time.LocalDate;
5
import java.util.Set;
6

7
public final class SettlementCalendar {
8

9
    private final Set<LocalDate> holidays;
10

11
    public SettlementCalendar(Set<LocalDate> holidays) {
12
        this.holidays = Set.copyOf(holidays);
13
    }
14

15
    /** Trade date plus `cycle` business days, e.g. 2 for T+2. */
16
    public LocalDate settlementDate(LocalDate tradeDate, int cycle) {
17
        LocalDate date = tradeDate;
18
        int left = cycle;
19
        while (left > 0) {
20
            date = date.plusDays(1);
21
            if (isBusinessDay(date)) {
22
                left--;
23
            }
24
        }
25
        return date;
26
    }
27

28
    private boolean isBusinessDay(LocalDate date) {
29
        DayOfWeek day = date.getDayOfWeek();
30
        return day != DayOfWeek.SATURDAY && day != DayOfWeek.SUNDAY && !holidays.contains(date);
31
    }
32
}

1
package com.bank.custody.settlement;
2

3
/** Quantities in shares for one account and one ISIN. */
4
public record Position(long settled, long pendingBuys, long pendingSells) {
5

6
    /** What may be sold today: shares bought but not yet settled do not count. */
7
    public long sellable() {
8
        return settled - pendingSells;
9
    }
10

11
    /** What the account will hold once everything pending settles. */
12
    public long expected() {
13
        return settled + pendingBuys - pendingSells;
14
    }
15
}

Kendini sına